Gelişimsel dil bozukluğu nedir?
Gelişimsel dil bozukluğu (GDB; İngilizce Developmental Language Disorder), çocuğun dili anlama ve/veya kullanma becerilerinde yaşıtlarına göre belirgin ve süregelen güçlükler yaşamasıdır. Bu güçlükler; işitme kaybı, otizm, zihinsel yetersizlik veya nörolojik bir hastalık gibi bilinen bir durumla açıklanamaz. Daha önce “özgül dil bozukluğu” olarak da adlandırılmıştır.
GDB sanıldığından yaygındır: İngiltere’de yapılan geniş ölçekli bir araştırma, okula başlayan çocukların yaklaşık %7’sinde (yaklaşık her 14 çocuktan birinde) görüldüğünü ortaya koymuştur. Buna karşın, belirtileri “dikkatsizlik” veya “ilgisizlik” olarak yorumlanabildiği için çoğu zaman gözden kaçar.
Belirtiler yaşa göre nasıl görünür?
Okul öncesi dönemde
- İlk kelimelerin ve kelime birleştirmelerin geç başlaması,
- Yaşıtlarına göre kısa ve basit cümleler, ek ve zaman hataları (“dün okula gidiyorum”),
- Soruları anlamada ve yönergeleri takip etmede güçlük,
- Kelime bulmakta zorlanma, “şey”, “o” gibi genel ifadeleri sık kullanma.
Okul çağında
- Bir olayı veya hikâyeyi sıralı ve anlaşılır biçimde anlatmakta güçlük,
- Uzun ve karmaşık yönergeleri, ders anlatımlarını takip etmekte zorlanma,
- Okuduğunu anlama ve yazılı anlatımda güçlük,
- Yeni kavram ve kelimeleri öğrenmede yavaşlık,
- Sınıfta söz almaktan kaçınma, akran ilişkilerinde zorlanma.
Geç konuşmadan farkı nedir?
2 yaş civarında kelime dağarcığı sınırlı olan “geç konuşan” çocukların bir kısmı zamanla akranlarını yakalar. GDB ise güçlüklerin 4–5 yaş ve sonrasında da sürmesi ve dilin birden fazla alanını etkilemesiyle ayrışır. Bu nedenle geç konuşan çocukların izlenmesi ve özellikle anlama becerilerinde güçlük, oyun ve jest kullanımında sınırlılık veya ailede dil-okuma güçlüğü öyküsü varsa erken değerlendirme yapılması önerilir.
Okul başarısına etkisi
Dil, öğrenmenin aracıdır. Bu nedenle GDB olan çocuklar zekâları yaşına uygun olsa bile okuma-anlama, matematik problemlerini anlama, yazılı anlatım ve sözlü sunum gibi alanlarda zorlanabilir. Öğretmenle iş birliği; görsel destekler, yönergelerin bölünerek verilmesi, anahtar kelimelerin önceden çalışılması gibi sınıf içi düzenlemelerle çocuğun derse katılımını artırır.
Değerlendirme nasıl yapılır?
Değerlendirme; ayrıntılı gelişim öyküsü, aile ve öğretmen gözlemleri, standart dil testleri, dil örneği analizi ve anlatı görevlerini içerir. İşitmenin değerlendirilmiş olması önemlidir; gerekirse odyolojik değerlendirme önerilir. Sonuçta çocuğun güçlü yönleri ve desteklenmesi gereken alanları içeren bir profil çıkarılır.
Terapi süreci
GDB terapisinde hedefler çocuğun günlük yaşamda ve okulda en çok ihtiyaç duyduğu becerilere göre belirlenir: kelime öğrenme stratejileri, cümle yapıları, anlatı becerileri, dinlediğini anlama gibi. Çalışmalar oyun, kitap, hikâye ve çocuğun ilgi alanlarıyla zenginleştirilir. Aile ve öğretmene verilen rehberlik, kazanımların seans dışına taşınması için terapinin ayrılmaz bir parçasıdır. GDB yaşam boyu sürebilen bir durum olsa da doğru destekle çocukların iletişim ve akademik becerilerinde anlamlı ilerleme sağlanabilir.
